Qajar

شيوه اغازين يا متقدم قاجاري – چند سالي پيش از پايان سده دوازدهم ه.ق خاندان شاهي كريمخان زند در برابر قدرت طلبي قاجاريان تاب مقاومت نياورد و از عرصه فرمانروائي بيرون رانده شد . اين قوم پس از دست يافتن به حكومت ايران، در تحت سركردگي آقا محمد خان ، تهران را پايتخت خود قرار دادند، كه از آن پس تاكنون در همان وضع باقي مانده است . در سال 1212 جانشيني اقا محمد خان به برادر زاد ه اش فتحعلي شاه رسيد كه دوره فرمانروائيش منادي احياي نگارگري ايران پس از عهد صفويان گرديد و مكتبي مشخص و پر بار را در ايران به وجود آورد. سلطان تازه برتخت نشسته سه نقاش بزرگ : ميرزا بابا ، مهر علي و عبد الله خان را در خدمت داشته كه هريك به سهم خود در تشفي بخشيدن اشتياق وافر پادشاه به داشتن پرده هاي بزرگ تمام قد از هيئت فخيم و فاخر خويش سعي بليغ به كار بردند . نخستين آنان از همان زمان كه قاجاريان در استر اباد مقام داشتند در خدمت خانواده آقا محمد خان بودند، وي مهر علي نام داشت و در ميان آن سه تن بهترين نقاش شناخته شده بود ، و عبدالله خان ظاهرا درازترين عمر را در فعاليت هنريش گذراند .

اين هر سه تن ولي نعمت پادشاه مقام خود را درهيئتي چنانكه بايد شاهوار با چهره و اندامي به اندازه طبيعي و جامدو جواهري بيرون از حد تصور ، در حالات گوناگون و در دفعات بسيار به تصوير كشيدند ، ضمن اينكه ميرزا بابا و مهر علي از چهره پادشاه آثاري به شيوه مينياتور سازي در مقياس ريز نقش بر اشياء درودگري و مينا كاري زينتي نيز پديد آوردند .

بزرگترين اثر عبدالله خان ديوار نگاره معروفش بر سه سمت سرسراي تالار بار عام كاخ نگارستان بوده كه در سال 1228 ه.ق به پايان رسيد و اكنون از ميان رفته است. مجلس نقاشي عبارت بوده است ازفتحعلي شاه بر تخت نشسته در ميان درباريان و گروهي از پسرانش با رديفي از فرستادگان دولتهاي خارجي مشتمل بر سر گور اوزلي از انگلستان و ژنرال گاردان از فرانسه و ….. تركيب بندي سر اسري مجلس حاوي 128 تن حاضران در اندازه طبيعي بوده است .

در دهه آخرين فرمانروائي فتحعلي شاه ( وفات به سال 1250) نسل جديدي از نقاشان سر بر كشيدند سيد ميرزا با تسلط خويش بر چهره پردازي از پادشاه و خانواده اش به شيوه اي تقريبا فردي و در كمال مهارت به دو اسلوب رنگ و روغن و نقاشي زير لاكي اثاري اجرا كرد . نقاش ديگر احمد محتملا از شاگردان مهر علي بود ، و چهر ه ئي ممتازي كه وي از فتحعلي شاه ساخته است و هم اكنون بر ديوار تالاري در سفارتخانه انگلستان تهران آويخته است . شماري از نقاشي هاي احمد به دوره جانشيني محمد شاه تعلق مييابد كه در آن ها شاهد شيوه ئي بيشتر اروپائي مآب شده وي مي گرديم .

نقاشي مينياتوري در مفهوم متعارفش از اندك رونقي در سلطنت فتحعلي شاه برخوردار شد . اندك شماري نسخه خطي ها با مينياتور هاي ممتاز از آن زمان باقي مانده اند ، از جمله نسخه نفيس ديوان يا مجموعه اشعار خود شاه با نقاشي زير لاكي بر دو سطح بيروني جلد، مينياتورها و تصوير هاي كتابي ، همه عمل ميرزا بابا ، اين اثر هم چون هديه اي براي شاهزاده نايب السلطنه انگلستان فرستاده شد و اكنون در كتابخانه سلطنتي كاخ وينزور نگاه داري مي شود .

در خلال آن ايام زمينه تازه اي براي هنرنمائي مينياتور سازي ايراني باز شد ، بدين ترتيب كه ورود روز افزون فرستادگان خارجي و هيئت هاي همراهشان و بازرگانان و جهانگردان دولتمند به دنبال بر قراري روابط سياسي تازه ميان دربار ايران و دولتهاي غربي مخصوصا انگلستان موجب گرديد كه نوعي ممتاز از هنر ( هنر-جهانگردي ) به صورت مينياتور هاي اجرا شده روي برگهاي كاغذ به وجود ايد، با موضوع هاي ملي ، يا هيئت افراد تنها بر پس زمينه اي خالي از نقش براي مجسم ساختن چهره هاي مختلف طبقات مردم در جامه ها و مشاغل و حالات و اطوار گو ناگونشان .

همزمان با اين نگارگري ها ، دو نوع ديگر نگارگري مورد بهره برداري قرار گرفت و مراحل تكامل خود را پيمود : يكي نقش مينائي روي طلا و نقره و مس و ديگري نقاشي پشت شيشه . نمونه هاي عالي از نوع اول در ميان جواهرات سلطنتي ايران به وفور عرضه ميشود . مقدم هنرمندان اين گونه زينت گري در زمان فتحعلي شاه عبارت بودند از علي باقر و محمد جعفر .

در اواخر دوره فتحعلي شاه ، يا ربع سوم سده سيزدهم كاميابي باز هم بزرگتري در نگارگري ايران به حصول پيوست . نقاشي پشت شيشه ( اگلو ميزه ، واژه فرانسوي ) اسلوب كاري دشواري داشت بدين ترتيب كه نقاشي مي بايست به طور معكوس اجرا شود، يعني ابتدا روي بخش هاي تو گرفته اصلي و ديگر اجزا پيش زمينه كار شود و در آخر نوبت به پس زمينه برسد ، واز آنجا كه شيشه بكار رفته و در اين كار معمولا نازك انتخاب ميشد ، نمونه هاي دوام آورده به نسبت كمياب اند ، مهرعلي چهرهاي استادانهي اجرا شده بر پشت شيشه از فتحعلي شاه و چندي از فرزندانش را بر جا گذارده است و اثر كلي آنها در نظر چيزي ميان نقاشي رنگ و روغن و چهره سازي با مينا كاري است و اين اسلوب احتمالا مقتبس از نمونه هاي وارد شده از اروپا ( باوارياي آلمان ) بود كه در سده هيجدهم ميلادي به وفور توليد و صادر مي شده و مضمون هايشان اكثرا سجيه اي خاص دينداري عاميانه مردم آن سامان را مي داشته است .

شيوه متاخر قاجاري – پادشاهي محمد شاه جانشين فتحعلي شاه ( از 1250 تا 1264 ه.ق ) دوره اي انتقالي بود . از يك سو بسياري نقاشان ، شيوه دوره پيشين را تقريبا دستكاري نشده بر جاي مي داشتند و از سوي ذيگر تزريق پر مايه تري از نفوذ نقاشي غربي كه در رگهاي هنر ابولحسن غفاري نقاش نامدار زمان دويده بود در آثار پيروان وي نيزنمايان ميگرديد . ابوالحسن غفاري نورسيده نسلي از نقاشان سابقه دار بود كه به شاگردي مهرعلي در آمد و در اظهار نظري شايد نه مورد قبول همگان بزرگترين صورتگر عصر قاجاري شناخته شد . وي زاده كاشان بود ع در دوره محمد شاه به مقام نقاشباشي دربار ارتقائ يافت و به فرمان وي براي كسب آموزش هنري به ايتاليا اعزام گرديد در بازگشتش به كشور كه اندك زماني پس از وفات محمد شاه و جلوس ناصر الدين شاه ( 1262) روي داد ، نبوغ وي متدرجا در چهره سازي زنده نما با بياني صريح و بدون مجادله رخ نمود ، كه گواه آن يك سلسله ديوارنگار ه در كاخ هاي قاجاري از درباريان و بزرگان دولت بود ، كه اكنون در موزه گلستان جايگزين شده است و ديگر تك چهرها از شاهزادگان و مطربان درگاه شاهي با طراحي چاپ نقش سنگي . ديوارنگار ه هاي ابوالحسن خان نقاشباشي كه الهام زده گروه بندي عبدالله در ديوار نگاره پرتفصيلش بود ع ناصر الدين شاه را نشسته بر تخت نشان ميدهد با فرزندان جوانش، وزيران و دولتمردان طراز اول  وشمار زيادي درباريان و نيز صفي از فرستادگان دول خارجي در اطرافش هيكل ها همه مانند سرمشق داده شده در نگارستان به اندازه طبيعي اند ، ليكن هريك از چهر ها كاملا فردي و در تفاوتي اشكار با ديگران ساخته شده است ، برخلاف اندا م خشكيده و چو ب نما و صورتهاي يكسان سازي شده در كار عبدالله  خان سفارش عمده ديگري كه در دهه 1270 ه.ق به ابوالحسن خان داده شد تصوير گري شش مجلد از ترجمه هزار و يكشب عربي بود كه اكنون در كتابخانه سلطنتي كاخ گلستان جاي دارد . براي انجام دادن اين كار خطير وي گروه همكاراني متشكل از سي و چهار تن نقاش را به خدمت گماشت كه بيش از 1100 صفحه مينياتور كه گاه سه يا چهار مجلس در يك صفحه را به نقش در آوردند ، كه عموما در زير نظارت وي و محتملا در مواردي بسيار هم از روي طراحيهاي خودش به انجام رسيد .

پس از پايان رساندن اين سفارش لقب صنيع الملك را از جانب شاه دريافت كرد و با همان عنوان هم نامش ياد ميشود  پادشاه همچنين انتشار هفته نامه مصور مختص اخبار درباري و دولتي با تمثالهاي شاهزادگان و دولتمردان را بر عهده صنيع الملك گذاشت كه تماما با چاپ سنگي نگاشته و مصور گرديد .

اين تصوير گري كتاب روي لوح سنگي چاپ خود زمينه تازه گرچه كم ارزش تري براي هنر نمائي نقاشي قاجاري به وجود آورد متون كلاسيك ادب پارسي فردوسي ، نظامي .و …. و چه بسيار اثار نظم و نثر ديگر ، در زمان ناصر الدين شاه به چاپ هاي مصور متعدد منتشر شدند و در مجلدات اوليه نام عليقلي خوئي مكررا با عنوان صورتگر ذكر شده است ، شيوه نقاشي او طبعا مبتني بوده است بر آنچه كه نقاشان درباري فتحعليشاه اجرا كرده بودند ، با طراحي و ادراكي عموما ضعيف و گاه با نيروي تخيل و طنز پردازي پرتوان .

در سراسر دوران فرمانروائي ناصر الدين شاه مينا كاري منقوش و خصوصا نقاشي زير لاكي به مقدار هنگفت توليد ميشد كارهاي لاكي روي چوب و خمير كاغذ نيز به دست شمار بسيار ي از هنرمندان اجرا مي شده كه نام هايشان بر شمردني و گاه خاطر ماندني نبوده است ، مگر معدودي نام آورترين شان نظير : امامي اصفهاني در كارهاي لاكي آقا بزرگ چهره گشا لطفعلي نقاشي گل و بلبل و گروه نقاشان آزاد سر از جمله ابراهيم ، حيدرعلي  و مصطفي . درباره غناي تصويري و ملاحت قلم گيري اين اثار كوچك مقياس و قابهاي آينه و بيشتر از همه قلمدان ها هر چه گفته شود بجا خواهد بود .

ناصر الدين شاه مدرسه اي عالي به نام دارالفنون در تهران تاسيس كرد ، با اين هدف قطعي كه در آن شيوه نقاشي اروپائي به هنر آموزان تعليم داده شود .دارالفنون در آغاز كار ( دهه 1280 ه .ق ) با استعداد ترين هنرجوي فارغ التحصيل خود به نام اسماعيل جلاير را بيرون داد كه توفيق يافت تعدادي چهره پردازي و نقاشي گروهي هم با رنگ روغن و هم با اسلوب مينياتوري از خود به يادگار گذارد شيوه او بطور علني جنبه اي فردي دارد و غالبا آميخته است به نوعي افسرده حالي بهت زده شاگرد نامدار ديگري كه آن مدرسه را به پايان رساند محمد غفاري ملقب به كمال الملك بود كه عمري دراز يافت و با شهرت و عزت نقاش درباري شد . او نيز براي مدتي به اروپا اعزام گرديد ، و شيوه پخته اش در چهره گشائي و منظره سازي و نيز نقاشي صحنه هائي از زندگي روزمره كاملا اروپائي شده با مضامين ايراني بود .

مضامين رايج در نقاشي دوران قاجار

در نقاشي هاي دوران قاجا ر مضامين متعددي به كار رفته ولي سه مضمون بر آن سيطره داشته است :

-         مضمون حماسي و سياسي

- مضمون احساسي و شهواني

- مضمون مذهبي

تمامي اين مضامين براي رسيدن به هدف از واسطه ها و رسانه هاي متنوعي بهره گرفته است علاوه بر مضامين قراردادي همچون درباريان و اعيان ، صحنه هاي تاريخي ، جنگ و شكار از موضو عات گل و دختركان و اسليمي ها و مذهبي هم استفاده شده است . از تحولات آنها افزوده تصاويري از اعضاي نخبگان سياسي نظير و زيران و حاكمان و اعضاي طبقه تاجران است .

مضا مين حماسي و سياسي

يكي از اهداف اصلي كار بست مضامين سياسي در هنرهاي تجسمي به رخ كشيدن شكوه و شوكت حاكم و سلسله قاجار بود . شاهان قاجار بيش از سلسله هاي ديگر ايراني تلاش مي كردند تا در داخل و خارج ايران قدرت و اهميت خود را بوسيله هنر به رخ مردم بكشند . آنجا براي نفوذ دادن قدرت خود در اذهان مردم و بزرگ نمائي سلطنت خويش ، تصاوير تك چهره و يا دسته جمعي خانواده هاي خويش و يا ديدار سفيران خارجي را با آنها به نمايش مي گذاشتند و اين نوعي تقليد از ادوار قبل از اسلام مانند دوره ساساني بود ، و تقليدي از نمونه هاي هنري پيشين كه هدف دار و جهت دار ميبود و تنها به نقاشي يا پيكر تراشي محدود نمي شده است . بازگشت به عظمت باستاني ايران نه تنها در هنرهاي تجسمي راه يافت بلكه بخشي از باز آفريني زبان ع تاريخ و فرهنگ ايراني بود و اين نهضت با استقرار سلطنت قاجار شروع شد .

بيشتر از همه فتحعلي شاه ( 1212-1249) با حالت و چهرهاي مختلف در شماري از تابلوهاي نقاشي ظاهر شد تا به جهانيان قدرت و شوكت خود را فرانمايد يكي از نقاشي هاي فتحعلي شاه كه بوسيله مهر علي كشيده شده به سبب علاقه بيش از اندازه وي بارها تكثير شده و لي هر بار با لباسي متفاوت ظاهر گرديده است ، اين نقاشي هاي سلطنتي كه به ديوار عمارات و كاخ ها نصب مي شده، همچون ديگر چيزهاي سلطنتي ( مانند رداي افتخار فرمان همايوني ) حرمت و قداست خاصي داشته است ،آنها را همچون هداياي ارزشمندي به سفيران اروپائي و رجال اسيائي اهدا مي كردند .

قاجارها ابداع كننده ديوارنگاري نبودند بلكه سنت دراز اهنگ ديوار نگاري ايراني را ادامه دادند نمونه اين ديوار نگاري ها در ديواره عمارت تخت مرمر، كاخ گلستان عمارت فرمانروائي شيراز ، هفت تن و باغ نو شيراز ، و بناهاي اصفهان وجود دارد ، البته اين ديوار نگاري ها در كيفيت پائيني بوده اند و تا زمان دومين پادشاه قاجاري نيز ادامه داشت .

مضامين احساسي و شهواني

هنرهاي تجسمي صرف نظر از مقاصد سياسي ، براي تحريك احساسات و ارضاي حس زيبائي شناسي نيز بكار گرفت آنها در نقاشي گل ها و پرنده ها بر ديوار نگاري پيشي گرفته اند و كاشانه خودشان را با سبكي بديع و چشم نواز آذين بسته اند اين نقاشي بخصوص از گل ها ، مناظر و نقوش غير پيكر هاي در روي قلمدان ها ، قاب ائينه ها و غيره مشا هده مي شد .

علاوه بر پرندگان، گل ها ومناظر ، دختران نيز همچون اروپائيان براي انسان چشم نواز بودند ( يا اينكه اروپائيان به جهت غرابتشان مضمون نقاشي شدند !!) يكي از اتاقهاي كاخ سابق كريمخان زند در شيراز شمار زيادي از نقاشي هاي بانوان سر كردگان زمان وجود داشت .

در خانه هاي شاهزادگان و اعيان متناسب با كاربرد اتاق تزئينات ديواري ديده مي شد مثلا در يك اتاق پذيرائي يا رسمي تك چهر هاي بزرگ و رسمي را در يك اتاق خصوصي تر نقاشي از چهر هاي دختركان مورد طراحي قرار مي گرفت و صحنه هاي شكار هم مناسب آويختن در اقامتگاه شكار در بيرون پايتخت بود ( سفرنامه كنت دوسرسي )

در خانه ملك الشعراي معروف شاهد تصاوير در ديوارها بوده اند از نقاشان محلي كه اجراي وحشتناكي داشتند و در آنها پيكره هاي زيبا رويان ايراني و اروپائي در اشكال و حالات مختلف بازنمائي شده و چند صحنه هم در قاب قرار گرفته بود .

در حدود سال 1266 يك بانوي اروپائي بنام ليدي شيل توسط مادر ناصر الدين شاه به بخش زنان قصر شاهي رهنمون شد و در آنجا با ديوار نگارهائي مواجه شد كه موضوعات گوناگوني داشتند .اين نكته نشان ميدهد كه حرمسراي زنان الزاما با تصاوير خاص زنان تزئين نشده بود . از موضوعات ديگر نقاشي اين دوره كه مهم هم بوده نمايش صحنه اي شهواني است ويلز پزشك انگليسي كه در خدمت اداره تلگراف بود اين قضيه را با كلماتي زيبا وصف مي كند : اقتباس از آثار نامطمئن اروپائي براي ان ها ( ايراني ها ) مايه هلاك است و در اجراي پيكره هاي عريان كه بدان بسيار علاقه مند هستند اصلا موفقيت ندارند . نقاش ايراني در كشيدن چهرهاي زيبا و رنگبندي عالي بسيار چيره دست است .

اوزلي اولين سفير آمريكا در ايران مي نويسد :  مقوله ديگري از نقاشي هاي نگار گري وجود دارد كه در آنها گروهي از پيكره ها و سبك هاي طراحي عمومي و مهارت قابل ملاحظه و خلاقيت به كار مي رود و لي موضوعات آنها چنان اهانت آميز است كه چشمان نگرنده با حيا را آزار مي دهد .

او همچنين اشاره ميكند بعضي از پيكره ها را روي بوم نقاشي كار كرده بودند و ابعاد آن به اندازه انسان واقعي بود و زيبائي جديدي را كه باب طبع حرمسراي ثروتمندان و شهوترانان بود فرا مي نمود . ناصر الدين شاه تصاوير تصاوير پور نو گرافي در اختيار كمال الملك قرار داد تا از روي آنها نقاشي كند ولي كمال الملك از كشيدن آنها استنكاف ورزيد و شاه هم در انجام اين عمل اصراري نكرد و ترجيح داد كه وي كار جدي خويش انجام دهد .

مضامين مذهبي

با اينكه كشيدن انسان در اسلام مذموم و تحريم شده بود ولي نقاشان در پرداختن به موضوعات مذهبي كوشا بودند .تصاوير مضامين مذهبي فقط محدود به نگاره هاي نسخ خطي نبود ، بلكه تصاوير شمايلي خريداران زيادي داشت و حتي بصورت چاپي در اختيار مردم قرار ميگرفتتد . تصاوير قديمي را روي مقوا براي فروش عرضه مي كردند و اين تصاوير شامل موضوعات مذهبي نظير كربلا ، ستايش مومنان و رستاخيز بود آنچه در اين تصاوير براي ما قابل توجه است هاله سفيدي دور سر پيكره ها و نور صورت آنها بود كه همچون حجابي انها را فرو پوشانده بود ، اين تصاوير ائمه اسلام بودند كه نقاش حق كشيدن صورت آنها را نداشت . اما به هنگام بازنمائي جواني قهرمانان مذهبي يعني پيش از ماموريت الهي شان ، هاله صورت و دور سر آنان را حذف مي كردند. يكي از موضوعات متداول لين دوره ، تصوير حضرت مريم در حالت نشسته بود كه اين تصاوير از اروپا به ايران مي امد اما نكته قابل توجه در اين تصاوير اين بود كه تصوير مريم عذرا را ايراني كرده بودند ، اين تصوير بيشتر حالت تزئيني يافته و رنگ ها متفاوت شده بود و تشخيص سرمشق اصلي از روي ان ها بسيار دشوار مي نمود.

ساير هنرهاي عاميانه همچون نقاشي هاي قهوه خانه ، موضوعات مشابه محصولات هنري متعادلي را به نمايش مي گذاشتند صحنه هاي قهرماني شاهنامه فردوسي بيشترين تصاوير بوم هاي نقاشي حماسي را به خود اختصاص مي داد . افزون بر اين ، داستان هاي رمانتيك بر پايه انجيل و قر آن و داستان هاي حماسي ديگر نظير داستان يوسف وزليخا نقاشي ميشد اما تعداد آنها زياد نبود .