خانه > تاريخچه اي بر اعطاء نشان > تاريخچه اي بر اعطاء امتياز و نشان در ايران

تاريخچه اي بر اعطاء امتياز و نشان در ايران

 

مدال ناصرالدين شاه بر سينه ملكه ويكتوريا- حوضخانه ، کاخ گلستان

مدال ناصرالدين شاه بر سينه ملكه ويكتوريا- حوضخانه ، کاخ گلستان

تاريخچه اي بر اعطاء امتياز و نشان در ايران

آغاز و شروع اعطاي نشان را به زمان فتحعلي شاه قاجار نسبت مي دهند ، در حقيقت در زمان فتحعلي شاه براي قدرداني از خدمات مردان ايراني و هم ايجاد روابط نيكو با اروپائيان نشاني به نام شير و خورشيد ساختند وبه كساني كه خدمتي شايسته مي كردند ، مي دادند . شايد انگيزه پيدايش چنين نشاني آمد و رفت ميان ايران و اروپا و پيروي از وضع اروپائيان بوده است .

گويا نخستين بار اين نشان به سرلشگر يرمولف روسي و همراهان كه از طرف الكساندر اول به ايران آمده بود داده شد . فتحعلي شاه قاجار مي گويد :

» اراده راسخ و ميل ملوكانه ما فعلا بر آن است كه براي تامين ترقي و تعالي مملكت عقد اتحاد و يگانگي را با ساير ممالك منعقد سازيم ….. بدين لحاظ يك قطعه نشان شير و خورشيد الماس به او مرحمت فرموديم كه زيب پيكر خود نموده در آتيه نيز از هيچ گونه خدمت در تشييد روابط صميمانه و تحكيم مناسبات دوستانه بين دولتين فرو گزار نكند ….. سنه 1232 هجري ماه شوال المكرم «[1]

در زمان محمد شاه قاجار و به سال 1252 ه.ق تنظيم نظامنا مه اي در باره اعطاء امتياز و نشان به انجام مي رسد به نام :

» نظامنامه نشان دولت عليه ايران «

در مقدمه اين نظامنامه نوشته شده :

» پس براي هر دولتي نشاني ترتيب داده اند و دولت عليه ايران را هم نشان شيرو خورشيد متداول بوده است كه قريب سه هزار سال ، بل متجاوز از عهد زرتشت اين علامت بوده و سبب انتشار آن شايد اين باشد كه در دين زرتشت آفتاب را مظهركل و مربي عالم مي دانسته اند و به اين سبب او را پرستش مي كرده اند و چون به تجربه و امتحان كه قرار علم نجوم بر آن است چنين يافته اند كه كواكب سبعه سياره در بعضي از بروج خوشحالند و در بعضي بد حال به اين معني كه در بعضي از بروج اثر خوب به ارض و ساكنين ارض مي رسانند و در برخي اثر بد ، پس هر كوكب در هر برج كه خوشحال بوده و اثر نيك به اهل عالم بخشيده آن برج را بيت آن كوكب يا شرف آن كوكب ناميده اند و به اين علت برج اسد را هم بيت و شرف شمس قرار داده و نشان دولت عليه ايران را شمس در اسد كه شير و خورشيد باشد قرار داده اند ….. و هر كدام از نوكران دولت و چاكران حضرت كه خدمت نمايان ميكرده به اعطاء نشان شير و خورشيد سر افراز ميشد تا خدمت او بر خلق معلوم شود و ديگران نيز شوق خدمت حاصل كنند ولي در سنوات سالفه تا اواخر عهد خاقان مغفور اعطاء نشان به اسباب ديگر منوط گشت . بنا عليهذا راي جهان آراي شا هنشاه قرار بر اين گرفت كه اين قاعده تجديد و تحديد يابد و قانوني در اين خصوص مرقوم و براي هر نوع از خدمت تركيب معيني ساخته شود .» [2]

از اين گفتار چنين بر مي آيد كه همانگونه كه در پيشتر گفتيم نشان شيرو خورشيد در زمان فتحعليشاه هم معمول بوده است . ليكن در اين زمان خواسته اند آن را محدود و برايش شرايط و ضوابطي پيش بيني و درجات گوناگوني براي آن معين نمايند .

ديگر بار براي بر قراري نظم در درجه بندي و اعطاي نشان شيرو و خورشيد و امتيازات دولتي آئين نامه اي بنام قانون نامه امتيازات دولتي تهيه مي شود چنين دريافت مي گردد كه نخست در سال 1277 ه.ق نشان شير و خورشيد در سه درجه پيش بيني و به نام هاي نشان اقدس ، نشان قدس ، نشان مقدس ناميده شده بود و سپس به ترتيب نشان هاي دولت هاي ديگر نشان شير و خورشيد به پنج درجه تقسيم و شرايط اشخاص دريافت كننده ايراني و نمايند گي هاي سياسي و ديگران در سال 1311 ه.ق تعيين گرديده است .

قواعد نشان شيرو خورشيد دولت عليه ايران ( مصوب 1277 ه.ق ) [3]

نشان اقدس ، نشان قدس ، نشان مقدس

 

§ نشان اقدس مكلل به الماس ، مخصوص وجود سلاطين است و حمايل آن برنگ آبي روشن است به ضميمه صورت تاج و جيقه در صدر آن .

§ نشان قدس ، مخصوص كساني است كه تالي مرتبه وزارت باشند حمايل آن نشان عبارت از حرير سبز است كه خط باريك سرخي از طرفين آن قرار داده باشند .

§ نشان مقدس ، مخصوص به حكام ولايات و امير توان و كساني كه يك درجه از وزراء كمتر باشند ، و حمايل آن عبارت از حرير سرخي است كه طرفين آن به خط باريك سبز باشد .

سپس در سال 1311 ه.ق براي نشان شير و خورشيد پنج درجه يا رتبه در نظر گرفتند .

قانون نامه امتيازات دولتي

نشان دولت عليه ايران منحصر به شير و خورشيد است به سه رتبت مختلف تا امروز معلوم و معين بوده است به شروط مشروحه خارج از اين شرط به احدي داده نمي شود .

اول :

§ نشان اقدس كه مكلل به الماس وطرز و اندازه آن مستغني از وصف است با حمايل آبي روشن مخصوص سلاطين است و به ديگري جز پادشاهان داده نمي شود .

§ نشان قدس كه يك طوق از نشان اقدس كوچكتر و روي آن دو پر دارد و حمايل آن آبي روشن است و از دو طرف با خط سفيد است به شاهنشاه زادگان و همچنين به سلاطين و شاهزادگان بزرگ خارجه و وزراي كبار كه داراي رتبه و خطاب اشرف هستند داده مي شود .شرط اهداي آن به خارجه مناسبات موقعي است و در داخله به شرط خدمت بزرگ و مهم كه افتخار و فوايد آن به دولت و مملكت مسلم باشد با موافقت اراده و امضاء همايوني .

§ نشان مقدس كه يك طوق از نشان قدس كوچكتر است و تاج آن به كلي پر ندارد و در وسط حمايل آبي روشن يك خط سفيد است فقط به شاهزادگان بزرگ و اكابر و وزراء داده ميشود . آنچه به خارجه باشد مناسبات موقع و وقت و هر چه در داخله باشد مشروط به صدور يك خدمت عمده فوق العاده و استحقاق صريح مسلم كه از آن خدمت انتفاع و فايده آشكار به دولت و مملكت عايد شده باشد . با تصويب جناب مستطاب صدر اعظم و موافقت اراده عليه همايوني اعطاء مي شود .

دويم :

نشان شير و خورشيد با حمايل كه به ترتيب نشان هاي ساير دول به پنج مرتبه تقسيم و اشكال مواضع آن مرتب ومعلوم است .

§ رتبه اولي با حمايل است مخصوص اكابر و و زراء خارجه و سفرا و وزراء مختار و اشخاصي خواهد بود كه نايل مقام رفيع وزارت باشند .

§ رتبه ثانيه كه يك ستاره براي سينه و يك آويز براي گردن با بند سبز است ، به اشخاص محترم كه مقام وزارت مقيم و شارژ دافري و مراتب تاليه اين مقام را داشته باشند به اين معني كه يك درجه از پايه وزارت كمتر .

§ رتبه ثالثه كه آويزه گردن است به اشخاصي كه نايب اول سفارت و آنها كه مقام شارژ دافر باشند . همچنين ژنرال قونسول ها و بستگان نظامي يك سفارتخانه كه شخصا صاحب لياقت ياشند و كساني كه در اين خط باشند داده مي شود .

§ رتبه را بعه كه شبيه به رتبه سيم و با بند و تكمه سبز به سينه آويخته ميشود ، به كساني كه يك درجه از طبقات سابقين پائين باشند .

§ رتبه خامسه كه ستاره كوچك حلقه دار و با بند سبز به سينه مي آويزند و به طبقه آخرين سفارتخانه ها و تجار و مخترعين و ارباب صنعت داده ميشود . شرط اعطاي اين نشان ها به خارجه استحقاق اشخاص و مناسبات وقت است و جز به سفرا و وزراي مختار كه در دربار دولت عليه به ماموريت مي آيند و به اراده همايوني به آنها بلا شرط نشان داده مي شود و ديگران را از خارجه نشان داده خواهد شد با دقت در لياقت و دانستن كه از چه نشان خارجه و به چه رتبه دارند .

از اين نشان ها دو رتبه آن را ميتوان لدي الاقتضاء مكلل به الماس داد :

درجه اولي و درجه ثالثه به اين طور كه در حق دارندگان آنها مرحمتي از جانب دولت لازم ميشود و فوق مقامي كه دارند نشان ديگر مناسب نيست . در اين صورت نشان اول و سيم را مكلل به الماس مي دهند .

سيم :

نشان هاي شير و خورشيد كه به ترتيب مناصب نظامي از امير توماني الي ياوري با حمايل هاي مختلفه الوان و ضع و معمول بوده است ، با اين كه در ترتيبات عموميه نظاير ندارد و مرتبه نشان را به درجه منصب هيچگونه مناسبتي نيست چون سلفا در دولت عليه متداول شده است منسوخ نمي شود ، ليكن شرط نيل به اين نشان ها آنچه اهالي نظامند در قوانين نظامي معين شده است و آنها كه خارج از صف قشوني هستند بايد استحقاق آنها و مناسبت اعطاي نشان در مجلس وزراء معلوم و دلائل و موجبات آن يعني ضرورت دادن نشان به آن شخص با تصويب جناب مستطاب اشرف صدر اعظم و تصديق مجلس وزراء به عرض حضور همايون برسد و اراده عليه به امضاي آن صادر گردد .

چهارم :

نشان تمثال همايون كه از عمليات جليله سلطنتي و به تفاوت قطع و اندازه سه درجه مرتب شده است . از اينكه علامت مرحمت شخص همايوني است مطلقا اعطاي آن به اراده ملوكانه موقوف است ، فقط درجه اهليت و استحقاق نيل اين عطيت را از صدارت عظمي و مجلس وزرا سوال خواهد شد .

انفيه دان موشح بصورت همايون نيز در حكم تمثال همايون است . جز اينكه به اشخاصي داده ميشود كه نشان نمي آويزند . مثل علما ء يا وزراء و بزرگان انگليس و امريكاي شمالي يا كساني كه لياقت تمثال همايون ندارند مثل تجار بزرگ و معارف اهل قلم و صنعت خارجه كه نخواهند نشان دولتي بد هند .

پنجم :

شمسه مرصع كه از البسه خاص و تن پوش همايون و خلاع ديگر داده ميشود از امتيازات دولت است و فقط به اشخاصي داده ميشود كه به رتبه وزارت يا تالي اين مقام نايل شده باشند و در مورد ظهور خدمتي در داخله و خارجه به تصديق صدارت عظمي و مجلس وزراء مستوجب شوند . درجات آن چهاراست :

 

§ اول شمسه بزرگ با شرابه مرواريد .

§ دويم شمسه بزرگ بي شرابه .

§ سيم شمسه متوسط بي شرابه .

§ چهارم شمسه كوچك بي شرابه .

ششم :

قلمدان دوات مرصع و شرابه بند كاغذ كه تنها به اراده عليه همايون و فقط به وزراي كبار داده ميشود و لاغير .

هفتم :

سر دوشي نظامي و مكلل به الماس است كه به سرداران و امراي بزرگ داده ميشود در مقابل خدمتي كه مستوجب چنين تشريف باشند ، شاهزادگان بزرگ هم كه مقام و رتبه نظامي دارند باين امتياز نايل ميشوند . سردوشي مزبور بطوري كه در دولت عليه معين مقرر شده است چهار درجه است .

هشتم :

شمشير مرصع و طلا بدرجات و تفاوت كه دارد به پاداش جلادت و كفايت به ارباب مناصب نظامي كه شرط استحقاق آنها با اين امتياز در قانون نامه قشوني معين شده است .

نهم :

عصاي مرصع از امتيازاتي است كه به وزراء فخام و علماء اعلام و معمرين ارباب قلم داده مي شود به شرط خدمتي كه نفع و فايده آن به مملكت و اهالي معلوم باشد .

دهم :

انگشتري از امتيازات دولتي نيست ، فقط عطيه از جانب سني الجوانب همايون است كه به طبقات نوكر و علما و اعيان و غيره داده مي شود .

يازدهم :

قمه و كارد مرصع از امتيازات دولتي است و به تفاوت درجات آنها تغيير مي كند به حكام و سر حد داران و خوانين و امرا در مقابل خدمتي كه بدرجه ثبوت و شهود و وضوح رسيده باشد داده مي شود.

دوازدهم :

مدال هاي طلا ونقره و مس آنچه به نفرات قشوني داده مي شود به شرط و ترتيبي است كه در قواعد نظامي مقرر است ، غير نفرات قشوني اشخاصي مستوجب اعطاء مدال مي شوند كه در رتبه نوكري خود به يك وزارتخانه يا يك سفارت به صدق چندين سال مداومت كرده يا در كسب و تجارت به راستي و حسن معامله مشهود شده يا در يك مرحله از اتفاقات و حوادث داخله يا سر حديه به حفظ نظم و منع آشوب و صلاح امور عامه جانفشاني نموده يا در يك صنعت و فن مخترع كار تازه شده باشد .

سيزدهم :

القاب مختلفه كه براي تمايز اشخاص به طبقات علماء و وزراء و شاهزادگان و امراء و اعيان و تجار و محترمات خوانين داده ميشود ، از اين تاريخ ببعد مشروط به فقرات مشروحه ذيل است :

§ اولا لياقت و برازندگي شخصي

§ ثانيا ظهور خدمتي فوق العاده

§ ثالثا موجود بودن اسباب و لوازم ظاهر

§ رابعا مناسبات حال و محل لقب

§ خامسا تعيين القاب از لقب ها ئي كه تاكنون مصطلح و معمول شده است .

 

اختراع لفظ جديد بكلي موقوف است .

در خاطرات سفر فرنگستان هم ناصرالدين شاه و هم مظفرالدين شاه قاجار بارها به اهداي اينگونه نشان ها به طرف هاي اروپائي اشاره رفته است و در جاي خود بسيار خواندني است ولي يكي از نشان ها كه در خاطرات از آن ياد شده و در اين نظامنامه موجود نبود نشان » آقتاب » مي باشد .

قدر مسلم اين است كه اين نشان آفتاب از ابداعات زمان ناصري است ، اين نكته را از روزنامه خاطرات سفر اول فرنگستان ناصرالدين شاه قاجار باز مي شناسيم ،  ناصرالدين شاه در سفر اول فرنگ خود در روز دوشنبه 21 ربيع الثاني 1290 ه.ق ( ص 137 از سفرنامه اول ) در ديداري كه با همسر پادشاه بلژيك داشته اينگونه آورده :
» … آهسته با كالسكه رفتيم تا رسيديم به عمارت . ملكه آنجا بود، استقبال كرد ، نشان اختراعي (آفتاب ) زنانه را به ملكه داديم ، با حمايل بسيار مشعوف شد ، به خود زد .»
وي همچنين در ديداري كه به تاريخ جمعه 25 ربيع الثاني 1290 ه.ق با ملكه ويكتوريا داشته از دادن نشان و حمايل اختراعي آفتاب مكلل به الماس به ملكه ياد كرده است . ( ص 147 تا 150 از سفر نامه اول )

مظفرالدين شاه در خاطرات روز پنج شنبه 13 صفر 1320 ه.ق در رم  :
» صبح از خواب بيدار شديم نماز و تعقيبات را خوانده و ثناي خدا را بجاي آورديم بعد از صرف چائي جناب اشرف اتابك اعظم شرفياب شده مطالبي كه داشت بعرض رسانيد و قدري صحبت فرموديم لباس نظامي پوشيده حاضر شديم كه بايد امروز قبل از نهار دو ساعت بظهر مانده بميدان مشق براي سان قشون برويم اول پادشاه بمنزل ما آمده قدري نشسته با هم صحبت كرديم جناب اشرف اتابك اعظم هم بود نشان اقدس بايشان داده جلوتر از ما پادشاه بميدان مشق رفتند قدري كه گذشت ملكه آمده بايشان هم قدري صحبت نموده نشان آفتاب هم بايشان داديم .» 

neshan.jpg
ازسمت راست : مدال اقدس بر سينه ويتوريو امانوئل سوم پادشاه ايتاليا و دو تصوير بعدي نشان آفتاب و حمايل آن كه توسط مظفرالدين شاه به النا پتروويچ همسر ويتوريو امانوئل سوم  اهدا گرديده بود تابلوها هم اكنون در حوضخانه كاخ گلستان نگهداري مي شوند .

[1] بختورتاش ، نصرت الله . درفش ايران باستان تا امروز . بهجت . چاپ اول . تهران . 1383، ص 248 و 249

[2] همان ماخذ ، ص 261 و 262

[3] شيباني ، ميرزا ابراهيم . منتخب التواريخ . انتشارات علمي . چاپ اول . تهران . تابستان 1366 ص 287 تا 291

  1. هنوز دیدگاهی داده نشده است.
  1. No trackbacks yet.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: